กฎหมายที่ไม่มีคนรู้จัก แต่กลับใช้ลงโทษจริง | คดีผักตบชวา

หลายคนอาจจะยังไม่เคยรู้ บ้านเมืองเรามีกฎหมายที่คลุมเครือและอาจไม่น่าเป็นกฎหมายได้ในยุคสมัยปัจจุบัน ซึ่งกฎหมายที่ว่านี้ก็คือ พระราชบัญญัติสำหรับการกำจัดผักตบชวา ซึ่งเป็นเหตุให้เกิดข้อวิวาทระหว่าง ผู้มีอำนาจและประชาชนทั่วไป

พ.ศ. 2456 — ลำคลองทั่วเมืองไทยเต็มไปด้วยพืชสีเขียวลอยน้ำที่ใครๆ ต่างเรียกว่า ‘ผักตบชวา’ — พืชแปลกหน้าที่ไม่มีใครเชิญ แต่มันเติบโตเร็วยิ่งกว่าไฟลามทุ่ง สร้างความเสียหายต่อแหล่งเลี้ยงสัตว์น้ำ และขัดขวางการสัญจรทางเรือ จนนำไปสู่การตราพระราชบัญญัติสำหรับการกำจัดผักตบชวา

แต่กฎหมายนี้กลับเปิดช่องให้เจ้าหน้าที่รัฐใช้อำนาจเกินขอบเขต เช่นกรณีของ ‘นายดิด’ อายุ 69 ปี ที่ถูกเกณฑ์ให้กำจัดผักตบชวาในพื้นที่ที่ไม่ใช่ของตน และเมื่อปฏิเสธก็ถูกปรับเป็นเงิน 4 บาท — จำนวนที่มากพอจะทำให้ชาวบ้านสมัยนั้นเดือดร้อน เขาจึงตัดสินใจทำหนังสือร้องทุกข์ โดยอธิบายว่า:

❝หลวงประชากรบริรักษ์ ผู้ว่าราชการอำเภอเมืองอินทร์ ได้มีหมายเกณฑ์ให้ข้าพเจ้าเก็บผักตบชะวาที่ลำรางบางฉลาด ตำบลประศุข ข้าพเจ้าได้ชี้แจงกับกำนันเจ้าตำบลว่า ที่รายนี้หาใช่เป็นที่นาของข้าพเจ้าไม่ เพราะเป็นที่ผูกขาดของนายเหลียง…❞

❝…ข้าพเจ้าเข้าใจว่าหลวงประชากรฯ กับนายเหลียงอากร มีความชอบพอกัน ถ้าผู้ใดชอบพอหรือคุ้นเคยกัน หลวงประชากรฯ หาได้บังคับหรือใช้สอยตามหนทางสมควรไม่❞

แม้กฎหมายจะอ้างว่าออกมาเพื่อจัดการสิ่งแวดล้อม แต่ในความเป็นจริง กลับเปิดทางให้เจ้าหน้าที่รัฐใช้อำนาจตามอำเภอใจ ไม่ว่าจะเป็นการเรียกค่าปรับโดยไม่มีใบเสร็จ การใช้แรงงานชาวบ้านโดยไม่จ่ายค่าตอบแทน หรือแม้แต่การข่มขู่ให้รับผิดโดยไม่มีสิทธิ์โต้แย้ง

❝ใครไม่ไปจะถูกเรียกมาปรับ หากไม่ยอมก็ถูกขัง 2–3 คืน บางคนถึงกับ ‘วัวควายข้างบ้านหาย’ เพราะไม่มีใครเฝ้ารักษา❞

ยิ่งไปกว่านั้น เจ้าหน้าที่มักจะอ่านพระราชบัญญัติกำจัดผักตบชวาให้ชาวบ้านฟังก็เฉพาะตอนจะปรับเงิน แต่กลับไม่เคยแจ้งในตอนเกณฑ์จ้างว่า หากไม่ร่วมกำจัดจะมีความผิด

นายใย ราษฎรบังคับสยามอีกคน หนีไม่พ้นชะตาเดียวกัน เขาเป็นผู้สูงอายุ มีโรคประจำตัว (ริดสีดวง) ทำให้ไม่สามารถทำงานหนักได้ แต่กลับถูกเกณฑ์อย่างไม่เลือกหน้า จนสุดท้ายเขาต้องร้องเรียนว่า:

❝ข้าพเจ้าขอกรุณาพระเดชพระคุณได้โปรดสั่งให้เจ้าหน้าที่ในจังหวัดนี้ถือพระราชบัญญัติจริงๆ ให้เห็นหัวอกของราษฎรบ้าง...❞

‘ผักตบชวา’ จึงไม่ใช่แค่พืชลอยน้ำ — แต่มันคือข้ออ้างในการรักษาระเบียบที่ชาวบ้านเท่านั้นที่ต้องรับภาระ

แม้เวลาจะผ่านไปกว่าร้อยปี เรื่องราวของนายดิดและนายใยยังคงสะท้อนคำถามสำคัญ: เรากำลังจัดการกับปัญหา หรือเรากำลังจัดการกับคนที่ไม่มีพลังจะต่อต้าน?

อ่านเรื่องราวของ การต่อสู้ระหว่างประชาชนและผู้มีอำนาจ ที่เป็นกระจกสะท้อนโครงสร้างอำนาจแบบไทยๆ ที่เคยเกิดขึ้นได้ในเล่ม ความเป็นมาของความคิดการเมืองไทยสยาม 

บทความวิเคราะห์และตีความ ว่าด้วยความคิดของไพร่กระฎุมพีแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ในระยะก้าวผ่านจากสังคมไทยเดิม มาสู่การเป็นสังคมสมัยใหม่ (On Bourgeoisie) ของ ธเนศ อาภรณ์สุวรรณ )



สั่งซื้อยกชุดราคาพิเศษ 

คลิกสั่งซื้อ หนังสือชุดประวัติศาสตร์ความคิดในรัฐไทย
============